TPL_GK_LANG_IS_LOADING
http://edukator.koweziu.edu.pl/modules/mod_image_show_gk4/cache/kategorie.ksztalcenie-ustawicznegk-is-91.jpglink
http://edukator.koweziu.edu.pl/modules/mod_image_show_gk4/cache/kategorie.poradnictwo-zawodowegk-is-91.jpglink
http://edukator.koweziu.edu.pl/modules/mod_image_show_gk4/cache/kategorie.rynek-pracygk-is-91.jpglink
http://edukator.koweziu.edu.pl/modules/mod_image_show_gk4/cache/kategorie.ksztalcenie-zawodowegk-is-91.jpglink
http://edukator.koweziu.edu.pl/modules/mod_image_show_gk4/cache/kategorie.projekty-efsgk-is-91.jpglink
http://edukator.koweziu.edu.pl/modules/mod_image_show_gk4/cache/kategorie.technologie-informacyjnegk-is-91.jpglink
http://edukator.koweziu.edu.pl/modules/mod_image_show_gk4/cache/kategorie.recenzjegk-is-91.jpglink
http://edukator.koweziu.edu.pl/modules/mod_image_show_gk4/cache/kategorie.wywiadygk-is-91.jpglink

„Martwa wiedza” czy „klucz do poematu”? – czyli jak rozpoznać i wspierać zdolnego ucznia (cz. I)

Osiągnięcia ludzi zdolnych są motorem rozwoju w każdej dziedzinie życia. Samo pojęcie zdolności jest abstraktem: to potencjalna szansa na osiągnięcie, nabycie określonej umiejętności, to posiadana sprawność w określonej sferze psychicznej, fizycznej, to także maksimum osiągnięć, do jakich jednostka może dojść w wyniku swojej pracy, wysiłku w optymalnych warunkach.

W sytuacji szkolnej mamy do czynienia z człowiekiem – uczniem zdolnym, uzdolnionym, utalentowanym, a nie z samymi zdolnościami, co implikuje określoną rzeczywistość pedagogiczną, w odróżnieniu od teoretycznego abstraktu. Wincenty Okoń definiuje ucznia zdolnego w kontekście „osiągania lepszych wyników od swoich rówieśników przy zachowaniu jednakowych dla wszystkich warunków pracy lub uzyskuje te same wyniki co inni, przy mniejszym nakładzie pracy, co zawdzięcza wyższemu rozwojowi zdolności ogólnych: myśleniu, obserwacji, wyobraźni, pamięci, uwadze, sprawnościom manualnym i ruchowym”. Abraham J. Tannenbaum uważa, że wybitne zdolności pojawiają się w efekcie interakcji następujących pięciu czynników:

  • zdolności ogólnych,
  • uzdolnień kierunkowych,
  • czynników środowiskowych,
  • cech osobowości (temperament, emocjonalność itp.)
  • czynnika „przypadku”.

Badania nad zdolnościami datują się na drugą połowę XIX wieku. Zgodnie typologią C. Barta u dzieci występuje pięć rodzajów uzdolnień:

  • słowne,
  • matematyczne,
  • techniczne,
  • artystyczne
  • twórcze.

Najczęściej używanym kryterium uzdolnień jest iloraz inteligencji. Za wybitnie uzdolnione uważa się tych uczniów, których IQ jest bardzo wysoki, powyżej 130 punktów. Innymi kryteriami wybitnych uzdolnień są: szybkość uczenia się, wczesna dojrzałość intelektualna i ponadprzeciętne osiągnięcia w jakiejś dziedzinie (sztuka, literatura, nauki ścisłe).

 

Diagram Venna

Rys. 1 Modelowa koncepcji zdolności wg F. Mőnksa

Przegapione = utracone
Jean Piaget wskazuje na fundamentalne znaczenie działania jako katalizatora zdolności człowieka. Maria Tyszkowa podkreśla rolę dodatnich sprzężeń zwrotnych pomiędzy aktywnością dziecka a sukcesami, jako konsekwencjami tej aktywności. Powodzenia tworzą i wzmacniają pozytywny obraz własnej osoby, jednocześnie sprzyjają asymilowaniu pomyślnych doświadczeń i ignorowaniu nieprzyjemnych zdarzeń. Negatywny obraz własnej osoby buduje się w oparciu o doświadczanie porażek i sprzyja automatycznie „kolekcjonowaniu” przykrych doznań. Zatem genetyczne uwarunkowanie zdolności nie przesądza o sukcesie edukacyjnym. Uzdolnienia pojawiają się w różnym wieku; im wcześniej rozpoznane, tym większe prawdopodobieństwo efektywnego ich rozwoju. Niezauważone, niestymulowane w odpowiednim czasie i warunkach zostaną zaprzepaszczone, utracone, bo po prostu zanikają. Rozpoznanie ucznia zdolnego, rozpoznanie uzdolnień u ucznia i ich wspieranie jest wyzwaniem, ważnym zadaniem i obowiązkiem szkoły. Zadania te obejmują: wstępną diagnozę polegającą na wyłonieniu ucznia zdolnego i uzdolnionego, ukierunkowaną pracę z uczniem zdolnym i uzdolnionym, doskonalenie nauczycieli w zakresie umiejętności pracy z uczniem zdolnym i uzdolnionym, systematyczne zapewnienie opieki nad wyłonionymi uczniami.
Frieda Painter wskazuje na zespół cech dziecka kwalifikujących go jako ucznia zdolnego:

  • sprawności językowe na wysokim poziomie,
  • wyjątkowa umiejętność wnioskowania,
  • szybkie tempo procesów myślowych,
  • bogata wyobraźnia,
  • znakomita pamięć,
  • duża potrzeba obserwowania związana z rozwiniętą dociekliwością badawczą,
  • ponadprzeciętna zdolność koncentracji uwagi,
  • ogromna ciekawość świata i otoczenia przejawiająca się w stawianiu wielu oryginalnych pytań,
  • wysuwanie niezwykłych hipotez, sugestii,
  • dostrzeganie problemów i potrzeba ich rozwiązywania,
  • zainteresowania czytelnicze,
  • nieakceptowanie rutyny.

Szkoła, opiniując ucznia jako uzdolnionego, zdolnego, opiera się na nominacji przyznanej przez nauczyciela, rodziców, wynikach sprawdzianów wiadomości, ilorazie inteligencji, zwycięstwach w olimpiadach przedmiotowych, opiniach wydawanych przez ekspertów, innych nauczycieli, a także środowisko rówieśnicze. Eksperci edukacyjni zauważają słabość narzędzi diagnostycznych w systemie oświaty służących do identyfikacji potencjału uczniów.

Geniusz z trudnościami w nauce
Niejednokrotnie błędem jest postrzeganie ucznia z wysoką średnią na świadectwie jako zdolnego, jako że wysokie oceny mogą być jedynie przejawem jego skuteczności w spełnianiu oczekiwań nauczycieli. Zgoła odmienną sytuacją jest niedostrzeżenie wybitnego dziecka ze względu na jego trudności szkolne. Tadeusz Lewowicki podkreśla, iż uczniowie uzdolnieni funkcjonują właściwie w szkole tylko wówczas, gdy stawiane im zadania mają odpowiedni poziom trudności i są dokładnie sprecyzowane. Z uwagi na zespół cech osobowościowych prezentowanych przez uczniów zdolnych i jednocześnie z uwagi na umiejętności pedagogów dotyczące pracy z zespołem, można wyróżnić pięć pozycji społecznych, zajmowanych przez jednostki wybitne:

  • akceptacja,
  • pozycja przeciętna,
  • polaryzacja,
  • izolacja,
  • odrzucenie.

Specyficzne sytuacje szkolne, postawy rówieśników, nauczycieli, brak profesjonalnego zaplecza dydaktyczno-psychologicznego w systemie oświaty rodzi niepożądane zachowania u uczniów z wybitnymi zdolnościami. Samo niewłaściwe rozpoznanie zakresu ich zdolności przyczynia się m.in. do słabych wyników w nauce, mimo znacznie większych możliwości. Wybitne dzieci nie mają „łatwego” życia w szkole, a wraz z nimi „mękę” przeżywają nauczyciele, którym najzwyczajniej w świecie brak kompetencji, umiejętności do pracy z „wyjątkowymi przypadkami”. Uczeń zdolny, by mieć akceptację i poczucie przynależności do grupy, nierzadko ukrywa swoje możliwości, często zostaje wręcz zmuszony przez rówieśników do „niewychylania się”, gdyż poprzez większe tempo i wyższy poziom pracy stwarza zagrożenie zwiększenia wymagań wobec całej klasy. Sami zaś geniusze szybko rozpoznają nastawienie nauczycieli do odmienności, do ich wyjątkowości, co często rodzi postawy konformistyczne u jednostek wybitnych. W miejsce pielęgnowania i rozwijania talentów pojawia się umiejętne wpasowanie, „wtopienie” zdolnego dziecka w zespół klasowy, zrównanie z poziomem odpowiadającym wygodzie nauczyciela i kolegom. M. Partyka wskazuje, że dzieci zdolne, nierozumiane przez dorosłych, pozbawione ich wsparcia stają się leniwe, bierne lub agresywne. Ponieważ nudzą się na lekcjach, przeszkadzają w pracy nauczycielom, lekceważą ich, z premedytacją zaburzają tok zajęć, demonstrując zachowania zwracające uwagę. Potencjał ucznia zdolnego łatwo zmarnować także poprzez – z jednej strony nadmierny rygor w procesie edukacji, z drugiej – brak dyscypliny (niekorzystne warunki pracy w hałasie, chaosie), zamianę procesu nauczania w wyścig umiejętności, pracę pod presją czasu niweczącą w dużej mierze możliwości twórcze, niezdrową rywalizację wśród dzieci, nadmierne „eksploatowanie” utalentowanych dzieci (akademie, uroczystości, reprezentowanie szkoły na zewnątrz, konkursy, olimpiady, zawody), „etykietowanie” uczniów, nudne, wykładowe lekcje. Bardzo niekorzystny wpływ ma nieżyczliwy nauczyciel uniemożliwiający zdrowe, ciepłe relacje emocjonalne pomiędzy nim a podopiecznym. Życzliwość pedagoga, wiara w możliwości ucznia są podstawą motywowania w osiąganiu sukcesów.

Koniec części I artykułu

 

Jadwiga Radwańska
pedagog, trener, audytor, coach biznesu, dydaktyk medialny
właścicielka Studia Coachingu i Badań Menedżerskich AKSJOMAT
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
Źródło „Głos Pedagogiczny" nr 20 (czerwiec 2010)